PCI หรือ Percutaneous Coronary Intervention แปลเป็นไทยว่าหัตถการรักษาโรคหลอดเลือดโคโรนารี่ผ่านสายสวน หลอดเลือดโคโรนารี่(coronary artery) คือหลอดเลือดแดงที่ทำหน้าที่เลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจ เป็นแขนงแรกของหลอดเลือดแดงที่แยกออกจากหลอดเลือดแดงใหญ่เอออร์ต้า(aorta) ซึ่งออกจากหัวใจ

ปกติ coronary artery จะมี ๒ เส้นหลักคือ right coronary artery(RCA) เลี้ยงหัวใจด้านขวา และ left main coronary artery(LM) ซึ่งจะแยกเป็น left anterior descending coronary artery เลี้ยงหัวใจด้านหน้าข้างซ้าย และ left circumflex coronary artery ซึ่งจะเลี้ยงหัวใจด้านหลังข้างซ้าย

ในคนที่มีภาวะไขมันในเลือดสูง ไขมันจะเกาะตัวภายในผนังหลอดเลือดทั้งร่างกาย แต่เจ้า coronary artery นี้มีขนาดเล็กมากจึงมักจะทำให้เกิดเรื่องคือวันร้ายคืนร้ายเจ้าไขมันที่เกาะผนังหลอดเลือดดันหลุดเป็นลิ่มเลือดไปอุดตันเจ้า coronary artery ทำให้เกิดภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันเฉียบพลันถ้าปล่อยไว้ก็เกิดภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตาย หรือในบางคนไม่เกิดการหลุดของลิ่มเลือดแต่ไขมันเกาะหนาตัวมากขึ้นจนผนังหลอดเลือดตีบแคบจนเลือดไม่สามารถไหลเวียนได้ก็เกิดภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันแบบเรื้อรังและกล้ามเนื้อหัวใจตายเช่นกัน

การรักษาภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันมี ๓ วิธีด้วยกันคือ

๑.การให้ยาละลายลิ่มเลือด หรือ thrombolytic drug การให้ยาละลายลิ่มเลือดจะได้ผลดีกับคนไข้ที่เป็นภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันเฉียบพลันชนิดที่มีการยกขึ้นของคลื่นไฟฟ้าหัวใจส่วน ST และต้องได้รับยาภายใน ๑๒ ชั่วโมงหลังจากเริ่มมีอาการ

๒.การทำ PCI คือการใส่สายสวนผ่านหลอดเลือดแดงที่ขาหรือข้อมือย้อนกลับเข้าไปหาหัวใจ จนถึงรูเปิดของ coronary artery ที่โคนเส้นเลือด aorta ก็จะใส่สายสวนเข้าไปใน coronary artery แล้วฉีดสีดูความผิดปกติ ถ้าเจอตำแหน่งที่อุดตันก็จะใส่สายเข้าไปดูดลิ่มเลือดออกมา หากหลอดเลือดบริเวณนั้นตีบแคบก็ใส่สายสวนที่ปลายเป็นบอลลูนทำการขยายหลอดเลือดที่ตีบ หากขยายด้วยบอลลูนแล้วหลอดเลือดนั้นยืดหยุ่นมากตีบแคบลงได้อีกก็จะใส่ขดลวดหรือที่เรียกว่า stent ค้ำยันไม่ให้หลอดเลือดยุบตัวลง

กรณีที่เป็นภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันเรื้อรังผนังหลอดเลือดที่มีไขมันเกาะมักจะมีแคลเซี่ยมมาเกาะแข็ง การขยายหลอดเลือดด้วยบอลลูนทำไม่ได้ จะต้องมีการใช้สายสวนที่มีหัวกรอพิเศษเข้าไปเจาะกรอให้หลอดเลือดเปิดก่อน แล้วตามด้วยการใส่ stent ค้ำยัน

๓.การทำผ่าตัดที่เรียกว่า coronary arterial bypass graft คือหาเส้นเลือดอื่นมาต่อเป็นท่อลัดเลือดจาก aorta ไปยัง coronary artery ส่วนที่ถัดไปจากตำแหน่งที่มีการอุดตัน จะทำในรายที่มีการอุดตันของหลอดเลือด left main coronary artery หรือมีการอุดตันของหลอดเลือดตั้งแต่ ๓ เส้นขึ้นไป โดยที่ส่วนปลายมีขนาดใหญ่พอที่จะเย็บต่อได้ หลอดเลือดที่นำมาต่อก็อาจจะเป็นหลอดเลือดแดงใต้กระดูกหน้าอกที่เรียกว่า internal mammary artery graft หรือหลอดเลือดดำที่เลาะออกมาจากขาที่เรียกว่า saphenous vein graft หรือจากหลอดเลือดแดงที่แขนเรียกว่า radial artery graft คำว่า graft หมายถึงอะไรที่เป็นของเทียม ไม่ใช่ของจริง

การรักษาภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันต้องทำเป็นทีมตั้งแต่แพทย์ทั่วไปที่เจอคนไข้ต้องมีความรู้และตระหนักว่าคนไข้น่าจะเป็นโรคนี้ แล้วมีการส่งต่อไปหาแพทย์ผู้ปฏิบัติรักษาหลอดเลือดโคโรนารี่ผ่านสายสวนซึ่งเป็นสาขาย่อยต่อยอดจากการเป็นอายุรแพทย์โรคหัวใจ หรือศัลยแพทย์ทรวงอก

ตามหลักวิชาการแล้วในกรณีที่เป็นภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันเฉียบพลันชนิดที่มีการยกขึ้นของคลื่นไฟฟ้าหัวใจส่วน ST การรักษาที่ดีที่สุดคือรีบทำ PCI หรือที่เรียกว่า primary PCI ภายใน ๑๒ ชั่วโมงหลังจากเริ่มมีอาการ แต่ด้วยข้อจำกัดของการบริการในประเทศไทย จึงใช้การให้ยาละลายลิ่มเลือดเป็นการรักษาเพื่อช่วยชีวิตคนไข้ก่อน แล้วจึงส่งต่อไปทำ PCI

ปัจจุบันการทำ PCI ในคนไข้สิทธิหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าหรือบัตรทอง เป็นช่องทางหารายได้ให้กับหน่วยบริการบางแห่งเพราะการทำ PCI คนไข้ ๑ ราย หน่วยบริการจะได้รับชดเชยค่ารักษาและหัตถการ ค่าอุปกรณ์ต่าง ๆ ค่าขดลวด มีการใช้เล่ห์กลบางอย่างทำให้เบิกค่าใช้จ่ายได้มากกว่าความเป็นจริง นอกจากนี้ยังมีการทำสิ่งที่เรียกว่าการค้นหาผู้ป่วยหรือ active case finding เพื่อมาทำการฉีดสีสวนหัวใจ โดยการนำผู้ที่คิดว่ามีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะหลอดเลือดหัวใจอุดตันมาฉีดสีสวนหัวใจเลย ทั้ง ๆ ที่จะต้องผ่านการตรวจอีกหลายอย่างก่อนจะตัดสินใจว่าคนไข้รายนี้ต้องฉีดสีหรือไม่ เช่นการตรวจหัวใจด้วยคลื่นเสียง(echocardiography) การตรวจหัวใจขณะออกกำลังด้วยการวิ่งสายพาน(stress exercise test) การตรวจหลอดเลือดหัวใจด้วย CT หรือ MRI หรือการตรวจกล้ามเนื้อหัวใจทางเวชศาสตร์นิวเคลียร์(MIBI scan)

สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติจึงได้ร่วมกับผู้เชี่ยวชาญคณะหนึ่งซึ่งประกอบไปด้วยผู้เชี่ยวชาญด้านการทำ PCI ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคหัวใจ ผู้เชี่ยวชาญด้านศัลยกรรมทรวงอก กำหนดเกณฑ์มาตรฐานของหน่วยบริการที่สามารถให้บริการ PCI ได้โดยคำนึงถึงบริการที่มีคุณภาพตั้งแต่สถานที่ แพทย์และบุคลากรอื่น ๆที่เกี่ยวข้อง เครื่องไม้เครื่องมือต่าง ตลอดจนการบันทึกข้อมูลของคนไข้เพื่อการตรวจสอบภายหลัง

แต่การดำเนินงานเรื่องคุณภาพบริการมักจะไปขวางทางปืนขัดผลประโยชน์บางกลุ่มที่คำนึงถึงผลประโยชน์ของตนและพวกพ้องมากกว่าประชาชนที่มารับบริการ เราจึงเจอการปล่อยข่าวเพื่อทำลายการทำงานที่เน้นคุณภาพบริการเพื่อประชาชนคนไทยตลอดเวลา

ก็ต้องให้ประชาชนเป็นผู้ตัดสินใจด้วยวิจารณญาณของตนเองว่าถ้าเป็นโรคหลอดเลือดหัวใจอุดตันจะยอมไปรักษาในหน่วยบริการที่ไม่ได้มาตรฐานหรือไม่ หรือจะยอมให้ใครมาจูงจมูกว่าสงสัยเป็นโรคหลอดเลือดหัวใจอุดตันต้องไปทำการฉีดสีสวนหลอดเลือดโคโรนารี่

การทำ PCI ไม่ใช่ไปกินก๋วยเตี๋ยวราดหน้า ที่ไปกินร้านไหนก็ได้ ร้านนี้ทำอร่อยก็ไม่ต้องปรุง ร้านนี้ผัดห่วยก็ต้องใช้เครื่องปรุงเยอะหน่อย แต่การทำ PCI เปรียบเสมือนการไปกินอาหารฝรั่งหรูที่ใช้เชฟระดับดาวมิเชลลิน วันนี้ไม่มีวัตถุดิบดี ๆ วันนี้รู้สึกฝีมือตกยอมปิดร้าน หรือลูกค้าคนนี้ดูแล้วไม่สมควรให้ลิ้มรสก็ไม่ขายให้

ปล.เขียนบนความท้อแท้ใจของคนที่ทำงานพัฒนาคุณภาพบริการ