ครั้งหนึ่งญาติผู้พี่ของภรรยาผมเข้ารับการผ่าตัดรักษาภาวะลิ้นหัวใจรั่วแบบไม่บอกไม่กล่าว บรรดาญาติพี่น้องเลยกังวลกันใหญ่ เป็นหน้าที่ของผมที่ดันเป็นหมอที่ได้รับวุฒิบัตรด้านศัลยกรรมทรวงอกต้องทำการอธิบายถึงเรื่องราวของโรคนี้และการผ่าตัดรักษา เลยเขียนสรุปให้อ่านง่ายๆกันน่าจะดี

ต้องเริ่มด้วยการทำงานของหัวใจคนเราก่อน หัวใจคนเรามี ๔ ห้อง คือห้องบนขวา ห้องล่างขวา ห้องบนซ้าย ห้องล่างซ้าย คนปกติหัวใจห้องขวาและซ้ายจะแยกกันเด็ดขาดไม่มีช่องทางติดต่อกัน ยกเว้นตอนที่เป็นทารกในครรภ์(ซึ่งอย่าไปสนใจมัน เอาไว้ใครมีลูกหลานเป็นโรคหัวจพิการแต่กำเนิด ผมค่อยมาอธิบาย) ให้ดูรูปประกอบนะครับ ผมอุตส่าห์นั่งทำเป็นไดอะแกรมตามประสาของผม

คนเราจะมีเลือด ๒ แบบคือเลือดแดง กับเลือดดำ เลือดแดงคือเลือดที่อุดมไปด้วยออกซิเจนเอาไว้สำหรับหล่อเลี้ยงอวัยวะต่าง ๆ ของร่างกาย พอเนื้อเยื่อต่าง ๆ ดูดซับออกซิเจนไปหมดเลือดแดงจะกลายเป็นเลือดดำ เลือดดำก็จะต้องไปหาออกซิเจนมาเพิ่มให้เป็นเลือดแดง ตัวการสำคัญคือหัวใจและปอดเลือดดำจากส่วนต่าง ๆ ของร่างกายจะไหลกลับเข้าหัวใจ ๒ ทาง คือจากอวัยวะท่อนบนเหนือกระบังลมจะไหลไปตามหลอดเลือดดำใหญ่บน (Superior vena cava หรือ SVC) จากอวัยวะท่อนล่างใต้ต่อกระบังลมจะไหลไปตามหลอดเลือดดำใหญ่ล่าง (Inferior vena cava หรือ IVC) เลือดดำจาก SVC และ IVC จะไหลเข้าหัวใจห้องบนขวา

เลือดดำจากหัวใจห้องขวาบนจะถูกส่งไปยังห้องขวาล่าง หัวใจห้องขวาบนและล่างจะมีลิ้นหัวใจไตรคัสปิดทำหน้าที่ปิดเปิดป้องกันการไหลกลับของเลือด เลือดจากหัวใจห้องขวาล่างจะถูกส่งไปฟอกที่ปอดผ่านหลอดเลือดแดงพัลโมนารี่ ระหว่างหัวใจห้องขวาล่างกับหลอดเลือดแดงพัลโมนารี่จะมีลิ้นหัวใจพัลโมนิกทำหน้าที่ควบคุมการไหลกลับของเลือด ทุกครั้งที่หัวใจห้องล่างบีบตัวลิ้นหัวใจพัลโมนิกจะเปิดแต่ลิ้นหัวใจไตรคัสปิดจะปิด และเมื่อหัวใจห้องล่างคลายตัวลิ้นหัวใจพัลโมนิกจะปิดแต่ลิ้นหัวใจไตรคัสปิดจะเปิด สลับกันไปแบบนี้ตั้งแต่เกิดจนตาย

เลือดดำที่ผ่านการฟอกที่ปอดก็จะกลายเป็นเลือดแดง เลือดแดงจากปอดจะไหลไปตามหลอดเลือดดำพัลโมนารี่เข้าหัวใจห้องซ้ายบน เลือดแดงจากหัวใจห้องซ้ายบนจะถูกส่งไปยังหัวใจห้องซ้ายล่างซึ่งมีลิ้นหัวใจไมตรัลเป็นตัวควบคุมทำนองเดียวกับลิ้นหัวใจไตรคัสปิดของหัวใจห้องขวา เลือดแดงจากหัวใจห้องซ้ายล่างจะถูกส่งไปตามหลอดเลือดแดงใหญ่เอออร์ต้าไปเลี้ยงร่างกาย ระหว่างหัวใจห้องซ้ายล่างกับหลอดเลือดแดงใหญ่เอออร์ต้าจะมีลิ้นหัวใจเอออร์ติกทำหน้าที่ควบคุมทำนองเดียวกับลิ้นหัวใจพัลโมนิกของหัวใจห้องขวา ทุกครั้งที่หัวใจห้องล่างบีบตัวลิ้นหัวใจเอออร์ติกจะเปิดแต่ลิ้นหัวใจไมตรัลจะปิด และเมื่อหัวใจห้องล่างคลายตัวลิ้นหัวใจเอออร์ติกจะปิดแต่ลิ้นหัวใจไมตรัลจะเปิด สลับกันไปแบบนี้ตั้งแต่เกิดจนตายเช่นกัน

คราวนี้มาดูภาวะลิ้นหัวใจไมตรัลพิการ มันจะมี ๒ แบบ คือ ลิ้นหัวใจไมตรัลตีบ ซึ่งส่วนใหญ่มีสาเหตุเกิดจากการอักเสบที่เป็นผลจากติดเชื้อในโรคหัวใจรูห์มาติกหรือกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบ ลิ้นหัวใจไมตรัลรั่ว มักจะเกิดจากความผิดปกติของตัวลิ้นที่ยาวเกินไปทำให้เวลาปิดจะปิดได้ไม่สนิท หรือ เป็นผลจากกล้ามเนื้อหัวใจตายทำให้กล้ามเนื้อหัวใจที่ควบคุมลิ้นหัวใจไม่ทำงาน

ลิ้นหัวใจไมตรัลตีบ จะทำให้หัวใจห้องล่างซ้ายต้องออกแรงมากจึงจะส่งเลือดผ่านรูตีบนี้ได้เพียงพอต่อการไปเลี้ยงสมองและร่างกาย กล้ามเนื้อหัวใจห้องล่างซ้ายจะหนาตัวขึ้นเพื่อให้มีแรงบีบมากพอ แต่สุดท้ายมันจะหมดแรงเกิดภาวะหัวใจวาย ส่วนผลที่ลิ้นหัวใจไมตรัลรั่วเพราะปิดไม่สนิทเกิดอะไรขึ้น ถ้าจำที่ผมบอกว่าลิ้นหัวใจทั้ง ๔ ชนิดมีหน้าที่เป็นตัวควบคุมการไหลย้อนกลับของเลือดเป็น one way valve เมื่อหัวใจห้องล่างบีบตัว แทนที่เลือดให้หัวใจห้องซ้ายล่างทั้งหมดจะถูกส่งไปตามหลอดเลือดแดงใหญ่เอออร์ต้า จะมีเลือดบางส่วนไหลย้อนกลับเข้าสู่หัวใจห้องซ้ายบน เพราะมีรูรั่วที่ลิ้นหัวใจปิดได้ไม่สนิท ส่งผลให้เลือดแดงที่ไปเลี้ยงร่างกายลดลง หัวใจก็จะแก้ปัญหาด้วยการให้หัวใจห้องล่างบีบตัวให้แรงขึ้นถี่ขึ้น จนกล้ามเนื้อหัวใจห้องซ้ายล่างหนาตัวขึ้นเป็นภาวะกล้ามเนื้อหัวใจโต ในขณะเดียวกันหัวใจห้องซ้ายบนก็เจอกระแสเลือดที่ไหลย้อนกลับทำให้หัวใจห้องซ้ายบนขยายตัวใหญ่ขึ้นเช่นกัน การที่หัวใจห้องล่างต้องทำงานมากขึ้นทั้งบีบให้แรงบีบให้ถี่สุดท้ายจุดหนึ่งมันจะทนไม่ไหวเลิกบีบตัวเอาดื้อ ๆ เพราะล้าก็เกิดภาวะหัวใจวาย ส่วนเจ้าหัวใจห้องซ้ายบนที่ขยายตัวพองตัวออกก็จะไปมีผลให้ระบบไฟฟ้าหัวใจที่มีจุดกำเนิดที่ผนังกล้ามเนื้อหัวใจห้องซ้ายบนส่งสัญญาณไฟฟ้าผิดปกติ เป็นเหตุให้หัวใจเต้นผิดจังหวะเกิดอาการใจสั่น เป็นลม หรือเลวร้ายก็หัวใจหยุดเต้นเลย

ภาวะลิ้นหัวใจไมตรัลตีบหรือรั่วถ้าไม่มีอาการก็ไม่ต้องทำอะไร หรืออาการน้อยก็อาจจะกินยาบรรเทาอาการ แต่ถ้าเป็นมากก็ต้องรักษาด้วยการผ่าตัดเข้าไปซ่อมแซมลิ้นหัวใจ แต่หากไม่สามารถซ่อมแซมได้ก็ต้องตัดลิ้นหัวใจเดิมออกแล้วใส่ลิ้นหัวใจเทียมเข้าไปแทน

การผ่าตัดนี้เป็นการผ่าตัดหัวใจชนิดเปิด (Open Heart Surgery) คือต้องผ่าเปิดหัวใจออก จึงต้องใช้เครื่องมือหัวใจและปอดเทียม (Heart-Lung machine) มาทำงานแทนหัวใจและปอดของผู้ป่วยในระหว่างการผ่าตัด

หลักการคือดึงเลือดดำจาก SVC และ IVC ไปเข้าเครื่องหัวใจและปอดเทียมแทนที่จะไปเข้าหัวใจห้องขวาบน แล้วเลือดดำจะถูกฟอกด้วยปอดเทียม จากนั้นถูกส่งกลับไปที่หลอดเลือดแดงใหญ่เอออร์ต้าโดยตรงไม่ต้องผ่านหัวใจห้องซ้ายบนและล่าง ด้วยการทำงานของเครื่องหัวใจและปอดเทียมนี้หัวใจผู้ป่วยก็ไม่ต้องทำงาน สามารถผ่าเปิดเข้าไปซ่อมแซมภายในได้